IPB

სტუმარი ღვთისაა ( შესვლა | რეგისტრაცია )

დახმარება   ძებნა   წევრები   კალენდარი

 Forum Rules წესები
> საინტერესო სტატიები
tmt
post Nov 23 2009, 12:41 AM
წერილი #1


Advanced Member
***

ჯგუფი: მოდერატორი
წერილები: 870
რეგისტ: 21-June 08
წევრის ნომერი: 350



ნინო ახუაშვილი

ხეთური დაკრძალვის რიტუალი და პარალელები ქართულ სამყაროსთან
ძველი აღმოსავლეთის ქვეყნებს ამიერკავკასიის ტერიტორიაზე არსებულ სახელმწიფოებთან გარკვეული კავშირები ჰქონდათ. ეს კავშირები პროდუქტის გაცვლა-გამოცვლით და არქიტექტურული თუ სხვა კულტურული გავლენებით არ შემოიფარგლებოდა. მსგავსებებს ვხვდებით ყოველდღიურ ყოფასა და ტრადიციებში. კერძოდ, ამ შემთხვევაში დაკრძალვის რიტუალზე შევჩერდები. ალბათ გასაკვირი არცაა ის, რომ მცირე აზიაში ძვ.წ. @II ათასწლეულის შუა ხანებში გავრცელებულ დაკრძალვის რიტუალს ძალიან ბევრი პარალელი მოეძებნება ამავე პერიოდის ძველი სამყაროს სხვადასხვა რეგიონში და მათ შორის სამხრეთ საქართველოს რეგიონთან.
კარგადაა ცნობილი, რომ სინქრონული პერიოდის თრიალეთური კულტურის ელიტარისტული საზოგადოების დაკრძალვის რიტუალი ბევრ საერთოს იჩენს ხეთური დაკრძალვის წესებთან. უპირველეს ყოვლისა, ესაა მიცვალებულის კრემაცია, რაც აქამდე უცხო იყო სამხრეთ კავკასიის სამყაროსთვის. მიცვალებულის დაკრძალვა მისთვის მოწყობილ სპეციალურ ქვის სახლში, რომესაც თრიალეთური კულტურის აღმომჩენი აკად. ბორის კუფტინი ანალოგიურად მიიჩნევს ყორღანქვეშა ნაგებობასთან თრიალეთში – ე.წ. დასაკრძალავ დარბაზებთა.
რაც ყველაზე საინტერესოა ვაწყდებით პარალელებს თანამედროვე საქართველოს მთიანეთში არსებულ მიცვალეულის კულტთან დაკავშირებულ წეს-ჩვეულებებთან.
ამ თემაში საუბარი გვექნება კავშირებზე კონკრეტულად ხეთურ და ფშავ-ხევსურეთში გავრცელებულ დაკრძალვის რიტუალებს შორის.
ხეთებს მეტად საინტერესო დაკრძალვის რიტუალი ჰქონდათ, რომელიც დაახლოებით ცამეტ-თოთხმეტ დღეს გრძელდებოდა. ამ რიტუალის ამსახველი ტექსტი შემორჩენილია ბოღაზქოის ლურსმულ არქივში. ტექსტის სრულად გამოქვეყნება შეძლო გერმანელმა ხეთოლოგმა ჰ. ოტენმა. მან 1958 წელს გამოაქვეყნა ყველა ხეთური ტექსტი ტრანსლიტერაციითა და თარგმანით.
რიტუალის ტექსტის შინაარსის დაწვრილებით გადმოცემა ძნელია, რადგან ზოგიერთი ფირფიტა ძალიან დაზიანებულია და კარგად ვერ იკითხება. გარდა ამისა, ტექსტის ზოგიერთი ადგილი ჩვენთვის გაუგებარია. ესენია ძირითადად შელოცვის ფორმულები და რიტუალის ჩატარების დროს წარმოთქმული მაგიური სიტყვები. ამ მაგიურ სიტყვებს თუ შელოცვებს ალბათ მათი გაგებით ღვთაებრივი ძალა ჰქონდათ და ისინი ჩვეულებრივი მოკვდავთათვის გასაგები არ უნდა ყოფილიყო. თავს იჩენს ფილოლოგიური ხასიათის სიძნელეებიც: გვხვდება ისეთი ხეთური სიტყვები, რომელთა მნიშვნელობა ჯერ კიდევ დაუდგენელია, არის გამოთქმები, რომელთა ზუსტი თარგმანი გაძნელებულია და სხვ. მიუხედავად ამის, მაინც ხერხდება რიტუალის თითქმის დაწვრილებითი შინაარსის წარმოდგენა.
შევეხები რიტუალის მხოლოდ იმ ადგილებს რომლებიც პარალელებს პოულობენ ქართულ სამყაროსთან. წარმოვადგინოთ ზოგიერთი მათგანი:
დაკრძალვის რიტუალის პირველი დღის ტექსტი შემდეგი სიტყვებით იწყება:
,,იმ დღეს, როცა იგი ღმერთი გახდება, შემდეგს აკეთებენ: დაუკლავენ გუთნის ხარს (დაკოდილს) და მის სულს შესწირავენ. დაკვლისას შემდეგ სიტყვებს წარმოთქვამენ: `რათაც შენ იქმენ, იმათვე იქმნეს (ხარიც) და შენი სული მას დაუტოვე~.

მსგავსი ტრადიცია ჰქონდათ ფშავში: აქ მძიმე ავადმყოფობის დროს იციან `ყელის მოხვევა~ და ამისათვის ავადმყოფთან მიიყვანენ ხარს ან ცხვარს. ავადმყოფი მას ყელზე ხელს მოხვევს და ლაშარის ჯვარს შეევედრებიან: `დიდებულო წმინდა გიორგი, შენ უშველე, შენ უმეშვლე (იტყვიან ავადმყოფის სახელს) შენ სახელად და ამ კაცის სამეშვლოდ~ და სხვ. ხარს რქაზე ჭდეს უკეთებენ და შუბლს კი სანთლით შეტრუსავენ. ხატობას ამ ხარს ხატში მიიყვანენ, ხევისბერი დაამწყალობებს და იქვე დაკლავენ.
ხეთური დაკრძალვის რიტუალის პირველი დღის ამსახველ ტექსტში ვკითხულობთ, რომ მას შემდეგ რაც მიცვალებულს ეტლით კრემაციის ადგილამდე გადაიყვანენ, ,,აძლევენ მას ხელის ,,განსაბან” წყალს”. როგორც ჩანს აქ მიცვალებულის განბანაზე უნდა იყოს საუბარი.
,,მიცვალებულის გადაყვანა კრემაციის ადგილამდე ხდება (როგორც ჩანს, საბრძოლო) ეტლით, შუალედური სადგომის _ კარვის გავლით. ამის შემდეგ აძლევან მიცვალებულს ხელის `განსაბან~ წყალს."
ხევსურეთში კი ადამიანის გარდაცვალებისთანავე ნარევები (დასახმარებლად მოწვეული უცოლო ახალგაზრდები) მიცვალებულს ტანს დაბანენ, თმა_წვერს შეუსწორებენ და კარავში დაასვენებენ, რადგან თვლიან, რომ მკვდარი სხეული უწმინდურია.

ხეთური რიტუალის მესამე დღეს, კრემაციის შემდეგ, ძვლებს აგროვებენ და აწყობენ მათ განწმენდილი ზეთით სავსე ვერცხლის თასში. შემდეგ იღებენ ძვლებს ზეთიდნ, ახვევენ შალის ქსოვილში და თუ მამაკაცის ძვლებია აწყობენ სავარძელში, ხოლო თუ ქალის _ უზურგო სკამზე. იმ სკამის წინ, რომელზედაც ძვლებია დალაგებული, დგამენ მაგიდას. მაგიდაზე აწყვია ცხელი პური და სხვა სანოვაგე, რითაც უმასპინძლდებიან, მათ ვინც იყო მოსული ძვლების შესაგროვებლად. ტრაპეზობა სრულდება მიცვალებულის გვერდით. შდრ. ფშავში მას შემდეგ, რაც მიცვალებულს დაკრძალავენ, რამდენიმე რიგი უნდა გადაიხდონ. ამისათვის მიცვალებულს ოჯახში `ლოგინს~ ან `სატირელს~ უდგამენ, რომელზედაც გაშლილია მიცვალებულის ტანისამოსი და ქალის მოჭრილი ნაწნავები. მიცვალებულის ლოგინი გამართულია სახლის ერთ კუთხეში. აქვე უდგას ხელადა არაყი ან ღვინო, წყალი, პური და თხილ-კაკალი. სატირელის პურს სულიწმინდისას აცხობენ, მსგავსი რიტუალი სრულდებოდა ხევსურეთშიც: ისინი ოთახის ერთ კუთხეში ტახტზე გაშლიან მიცვალებულის ტალავარს, სანთელს დაუნთებენ და საჭმელსაც დაუდგამენ. მოკეთეები სატირლად რომ მოვლენ, ამ ტალავარს სახლის ბანზე გაიტანენ და დაიტირებენ.
ხეთური რიტუალის მეშვიდე დღის ცერემონიალში ნახსენებია, რომ, მას შემდეგ რაც მიცვალებულის ხატებას დაწვავენ, ცალ-ცალკე წვავენ შესანიშნავ/საზეიმო სამოსს, ხევსურები კი წლისთავზე მიცვალებულის სამოსს აუცილებლად გააჩუქებენ, თუ მიცვალებულს ისეთი ახლობელი არ აღმოაჩნდა, რომელსაც ტანისამოსს აჩუქებს, მაშინ ჭირისუფალი ტანისამოსს ხატში ყაბაღში ჩადგამს. თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ ხეთური ტექსტები ძირითადად მაღალი ფენის წარმომადგენლების დაკრძალვის რიტუალს ასახავს, მაშინ შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ რიტუალში ნახსენები შესანიშნავი სამოსი სწორედ გარდაცვლილს ეკუთვნოდა. ასე რომ. ორივე შემთხვევაში გარდაცვლილის ტანისამოსი უნდა მოეშორებინათ.
ხეთურ ტექსტებში ხშირად არის ნახსენები საკლავის ღვიძლი ან შიგნეულობა, რომელსაც მიცვალებულს აძლევენ საჭმელად. ხეთური ტექსტის მეშვიდე დღის ცერემონიალში შემდეგს ვკითხულობთ:

,,ხატებას (ხილისგან ან ხორბლისგან დამზადებული მიცვალებულის გამოსახულება) სწირავენ ერთ ცხვარს და რვა ხარს. თითოO ცხვარს სწრავენ მიწის მზის ქალღმერთს, დიდ დედას და მამას, `სასიკეთო (კეთილ) დღეს~, ერთ ცხვარს და ერთ მსხვილფეხა პირუტყვს კი მიცვალებულთა სულებს, ხოლო `როცა ისინი ღვიძლს უკან დააბრუნებენ, მიცვალებულს აძლვენ საჭმელად~. იგივე მეორდება რიტუალის მეთორმეტე და მეცამეტე დღეებში.

ხევსურები საკლავის ღვიძლს იყენებენ საპირისხვნოს და პირის ჭერის წესების შესასრულებლად. ამისათვის ჭირასუფალი და ნარევები ამ ღვიძლს სამჯერ მოკვნეტენ და ისევ გადმოაფურთხებენ.
ჩვენ შეიძლება ცალკე გამოვყოთ ის საჭმელები და სასმელები, რომლებიც რიტუალის მთელი მსვლელობის დროს გამოიყენება. ხეთებთან და მთაში გამოყენებულ საჭმელ-სასმელებს შორისაც შეიძლება აღმოვაჩინოთ საერთო. ხეთებთან ძალიან ხშირია მსხვერპლშეწირვა, რომელიც რიტუალის სხვადასხვა დღეებში სრულდება. მსხვერპლს სწირავენ სხვადასხვა ღვთაებებს, მიცვალებულსა და დიდ დედას და მამას (შესაძლოა იგულისხმება წინაპრები). შესაწირი შეიძლება იყოს როგორც საკლავი _ გუთნის ხარი (დაკოდილი), თხა, ან თხის თიკანი, და ცხვარი _ რომლის ღვიძლსაც მიცვალებულს აძლევენ `საჭმელად~, ასევე სხვა სანოვაგე _ პური, ხორბალი, და აგრეთვე სასმელები _ განწმენდილი წყალი, ღვინო, ლუდი, საღვთო სასმელი.
დაკრძალვის რიტუალის სხვადასხვა დღეებში სრულდება ცალკეული რიტუალები, რომელთა შესასრულებლადაც სხვადასხვა სანოვაგეა საჭირო. კრემაციის შემდეგ ცეცხლის ჩასაქრობად გამოიყენება: ლუდი, ღვინო და ვალხი (სარიტუალო სასმელი). კეთდება მიცვალებულის ხატება: თუ კაცია ხილისგან, ხოლო თუU ქალია _ ხორბლისგან. ერთერთი რიტუალის დროს წვავენ მარილს და განწმენდილი ზეთით სავსე ჭურჭელს, სხვა დღეს კი თითო თას ღვინოს და ლუდს დაამსხვრევენ, ცხელ პურს, კვერსა და ყველს დაამტვრევენ. რიტუალები სრულდება აგრეთე ყურძნით, ნამცხვრითა და ყველით. ნახსენებია აგრეთვე `ხაფუსთია~ სასმელი, რომელსაც, როგორც ჩანს, ზამთარში ასხამენ და ინახავენ. გვხვდება ერთმანეთში არეული სხვადასხვა ხილიც და ე.წ. `მეომართა პურები~.
საკლავის დაკვლა მთაშიც ძალიან გავრცელებულია. საკლავს კლავენ მიცვალებულის დაკრძალვის შემდგომ წლის სხვადასხვა დროს ჩატარებულ რიტუალებში. საკლავი აქაც ხარი ან ცხვარია, რომლის ღვიძლსაც ჭირისუფალი და ნარევები სამჯერ მოკვნეტენ და შემდეგ ისევ გადმოაფურთხებენ. იმ საჭმელებიდან, რომლებიც ხეთებთანაც გვხვდება, შეიძლება აღვნიშნოთ აგრეთვე: პური, ხილი, კვერები, ქადა. სასმელებიდან: წყალი, ღვინო და ლუდი.
ქართულ ეთნოგრაფიულ სინამდვილეში დადასტურებულია სხვა ფაქტებიც, რომლებიც პარალელს პოულობს ხეთურ დაკრძალვის რიტუალთან. ქართლის სოფლებში XX საუკუნის დასაწყისშიაც შემორჩენილი იყო შემდეგი წესი: მიცვალებულს გულზე და მუხლებზე უწყობდნენ ახალ გამომცვარ პურს, შემდეგ აიღებდნენ ამ პურს და დაურიგებდნენ ჭირისუფლებს. ამავე დროს მიცვალებულის თავთან შვიდი დღის განმავლობაში, ვიდრე დასვენებული იყო თავის სახლში, ენთო ზეთის ჭრაქი. საინტერესოა აგრეთვე ერთი წესი: როდესაც სასაფლაოსკენ მიასვენებდნენ მიცვალებულს, რომელის სახლის წინაც გაატარებდნენ, იმ ოჯახის წევრი გამოიტანდა ნაცარს, დაყრიდა ძირს და წყალს ასხამდა. ეს უნდა იყოს საკრემაციო კოცონის ჩაქრობის შემორჩენილი იმიტაცია.
და ბოლოს კიდევ ერთხელ უნდა აღინიშნოს, რომ ხეთური დაკრძალვის რიტუალის ტექსტში, მიუხედავად მისი მრავალმხრივი შესწავლისა, ბევრი საინტერესო და გამოსაკვლევი საკითხია, მათ შორის, ალბათ, საგანგებოდ უდნა აღინიშნოს, რომ ხეთურ-თრიალეთური დაკრძალვის რიტუალის კვლევა, სადაც მთელ რიგ მნიშვნელოვან მომენტებზე, როგორერბიცაა – დასაკრძალავი ეტლის მონაწილეობა რიტუალში, კრემაცია, დასაკრძალავი სამარხ – ნაგებობები და სხვა – განსაკუთრებული ყურადღების მიქცევას საჭიროებს. ზოგადად დაკრძალვის რიტუალი ერთი ერთია იმ რიტუალებს შორის რომლებშიც ხდება ტრადიციების შენარჩუნება და მომავალი თაობისთვის გადაცემა. და შესაძლებელია სწორედ ამით აიხსნას გარკვეული მსგავსებები და პარალელები ზემოთ აღწერილ ორ რიტუალს შორის.


გამოყენებული ლიტერატურა:

მ. ბერიაშვილი, დაკრძალვის რიტუალი ხეთებთან
გ. თედორაძე, ხუთი წელი ფშავ-ხევსურეთში, თბილისი, 1930
Gurney O, “The Hittites”, 1966, gv. 164-170.
Klengel E. und H., „Die Hethiter“, Munchen, 1970, gv. 155-164
Otten H., „Hethitische Totenrituale“, Akademie-Verlag. Berlin, 1958.
Б. Куфтин, Археологические раскопки в Триалетиб Тб. 1941.
http://www.sabc.ge/uploads/konferencia%20I.doc

წერილი შეიცვალა. tmt: Feb 27 2010, 09:56 PM
 
 
 
ახალი თემა
გამოხმაურებები
tmt
post Feb 11 2010, 08:20 PM
წერილი #2


Advanced Member
***

ჯგუფი: მოდერატორი
წერილები: 870
რეგისტ: 21-June 08
წევრის ნომერი: 350



ვ. გოილაძე: თეოფილაქტე სიმოკატას ერთი ცნობა კოლხთა შესახებ და მისი რეალურობის საკითხი [თბილისი, 2007]


საქართველოს ძველი ისტორიის შედარებით უკეთ წარმოსაჩენად, ძველ ქართულ საისტორიო წყაროთა მონაცემებთან ერთად უცხოენოვან ავტორთა ცნობებს, როგორც ცნობილია, დიდი, ზოგჯერ გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს. ამიტომ, XIX საუკუნის დამდეგიდან მოკიდებული საქართველოს ძველი ისტორიით დაინტერესებული მკვლევრები გულმოდგინედ ცდილობდნენ თხრობა უცხოენოვან წყაროებში მიკვლეული ცნობებით გაემდიდრებინათ. ასეთი მცდელობის მიუხედავად, VII ს. ბიზანტიელი ავტორის – თეოფილაქტე სიმოკატას „ისტორიაში“ არსებული მითითება თურქთა მიერ „კოლხთა ბელადებისა“ და „სამასი ათასი კოლხის ამოხოცვის“ შესახებ ქართულ ისტორიოგრაფიას დღემდე ყურადღების მიღმა დარჩა. სამაგიეროდ, თეოფილაქტეს დასახელებული ცნობა სათანადოდ აისახა რუსულ და აზერბაიჯანულ ისტორიოგრაფიაში.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, თავისთავად ისმება კითხვა. რა მოხდა, ქართველმა ისტორიკოსებმა თეოფილაქტეს ცნობა ყურადღების ღირსად არ ცნეს, თუ იგი ვერ მიაკვლიეს?
ვფიქრობ, თეოფილაქტეს „ისტორიაში“ კოლხთა შესახებ არსებული ცნობა მეტად მნიშვნელოვანია, თუმცა, შეიძლება ვინმემ თქვას, თეოფილაქტეს მონაცემები არარეალურია, კოლხეთში (უფრო სწორად ეგრისში) ასეთი რამ არ მომხდარაო. მაგრამ, უარყოფასაც დასაბუთება უნდა. წყაროში არცერთი ცნობა უმიზეზოდ არ ჩნდება და თეოფილაქტეს რადგან ასეთი მითითება აქვს, მისი ინტერპრეტაცია ქართველ ისტორიკოსთა ვალი იყო. მითუმეტეს, ჩვენი რუსი და აზერბაიჯანელი კოლეგები, როგორც ქვემოთ ვნახავთ, თეოფილაქტეს ცნობაში არარეალურს ვერაფერს ხედავენ – ცნობის მონაცემთა სანდოობა მათ ოდნავაც არ აეჭვებთ. ამიტომ გადავწყვიტე თეოფილაქტეს ცნობა ქართველი ისტორიკოსის თვალთახედვით გამეანალიზებინა.

სანამ თეოფილაქტეს ცნობის შესახებ საუბარს დავიწყებ, მინდა მკითხველს მოკლედ თვით თეოფილაქტე სიმოკატას ვინაობა გავაცნო. რადგან, ვფიქრობ, თეოფილაქტეს ბიოგრაფია, მუშაობის მეთოდი, მსოფლმხედველობა გარკვეულწილად უნდა დაგვეხმაროს მის „ისტორიაში“ კოლხთა შესახებ არსებულ მონაცემთა გაანალიზებაში.
თეოფილაქტეს ბიოგრაფია ნაკლებადაა ცნობილი. იგი „წარმოშობით ეგვიპტიდან იყო“. განეკუთვნებოდა ბიზანტიის იმპერიის ზედაფენას. როგორც ვარაუდობენ, განათლება მას ათენში უნდა მიეღო. სწორედ აღნიშნულით ხსნიან, თეოფილაქტემ კარგად რომ იცოდა, უყვარდა და დიდად აფასებდა ანტიკურ კულტურას. ბერძნულის გარდა უნდა სცოდნოდა სირიული და სპარსული ენები. ბიზანტიელ ავტორთა შორის იგი ერთადერთია, რომელიც უშუალოდ არაბთა დაპყრობითი ომების დაწყების წინა ხანაში მოღვაწეობდა, იყო იმპერატორ ჰერაკლეს (610 – 641 წწ.) მრჩეველი.
თეოფილაქტეს თხზულებებიდან ჩვენთვის განსაკუთრებით საინტერესოა „ისტორია“, რომელიც 582 – 602 წლების ამბებს მოიცავს და VI ს. ბიზანტიელი ავტორის მენანდრე პროტიქტორის შრომის გაგრძელებას წარმოადგენს. თხრობის მთავარი თემაა ის ომები, რომელთაც ბიზანტიის იმპერია ბალკანეთის ნ.-კუნძულზე ავარებთან და სლავებთან, აღმოსავლეთში კი სასანიანთა ირანთან აწარმოებდა (Пигулевская, 1957. გვ. 10 – 11).
მიუხედავად იმისა, რომ თეოფილაქტე მის მიერ მოთხრობილი ამბების უმცროსი თანამედროვე იყო (მან თავისი „ისტორია“ 628 – 638 წლებში შეადგინა), როგორც ნ. პიგულევსკაია წერს, ცნობილი გერმანელი ბიზანტიოლოგი კარლ კრუმბახერი მას ბრალს სდებდა იმაში, რომ იგი უშუალოდ არ იცნობდა იმ პირებს, არც იმ ადგილებს, რომელთა შესახებ წერდა – სათანადო მასალა არ ჰქონდა ამ ოლქების პოლიტიკური ისტორიისა და გეოგრაფიისათვის. მაგრამ, – დასძენს ნ. პიგულევსკაია, – თეოფილაქტეს „ისტორიის“ შემდგომმა კვლევამ მნიშვნელოვანწილად შეამსუბუქა კ. კრუმბახერის მკაცრი შეფასება (უფრო ადრე, ინგლისელი ისტორიკოსი ე. გიბონი თეოფილაქტეს არასაჭირო წვრილმანების გადმოცემაში ადანაშაულებდა. Пигулевская, 1957. გვ. 14).

თეოფილაქტეს „ისტორია“, მართლაც მნიშვნელოვანი საისტორიო თხზულებაა. ქართველ მკვლევართათვის მასში განსაკუთრებით ფასეულია ბიზანტიისა და ირანის მუდმივი ინტერესების სფეროში შემავალი კავკასიის ქვეყნების (იბერიის, ეგრისის, სომხეთის), ასევე სხვადასხვა ადგილობრივი (მაგ. სვანების) და აზიიდან აღმოსავლეთ ევროპაში მოსული ხალხების (ავარების, თურქებისა და სხვა) შესახებ არსებული ცნობები. რაც შეეხება თეოფილაქტეს „ისტორიის“ წყაროებს, მენანდრე პროტიქტორის (რომელსაც ქებით იხსენიებს) თხზულების გარდა მას გამოყენებული აქვს: იოანე ლიდესა და იოანე ეფესელის „ისტორიები“, ევაგრეს „საეკლესიო ისტორია“, ელჩობების მოხსენებები, ცირკის პარტიათა და სასახლის ქრონიკალური ჩანაწერები. მისი „ისტორიის“ ერთი ნაწილი (მესამე წიგნის მე-9 თავიდან მეხუთე წიგნის მეთხუთმეტე თავის გარკვეული ნაწილი) უშუალოდ იოანე ეპიფანელის თხზულებაზე დაყრდნობითაა დაწერილი.
თეოფილაქტეს „ისტორიის“ შემდგომი მონაკვეთი, რომელშიც ჩვენთვის საინტერესო ცნობაა (წიგნი VII, თავი VIII), ნ. პიგულევსკაიას სიტყვით, ამ შემთხვევაში რა წყაროებით სარგებლობდა თეოფილაქტე, ამაზე მითითება ძნელია. მთელი რიგი შეუსაბამობანი ქრონოლოგიაში გამოწვეული უნდა იყოს წყაროს შეცვლით. უკანასკნელ წიგნებში (წიგნი VII, VIII), თეოფილაქტეს თხრობა მის მიერ ნანახ ამბებსა და მდიდარ ზეპირ ტრადიციას უნდა ემყარებოდეს (Пигулевская, 1957. გვ. 15 – 17).
ამრიგად, თუ ნ. პიგულევსკაიას ზემომოტანილ აზრს გავითვალისწინებთ, თეოფილაქტეს ცნობას თურქთა მიერ კოლხების (გულისხმობენ ეგრისის მოსახლეობას) ამოხოცვის შესახებ რა წყარო უდევს საფუძვლად, ძნელი გასარკვევია. ამასთანავე, მიუხედავად იმისა, რომ მისი მონაცემები 300 ათასი კოლხის ამოხოცვის შესახებ აშკარად გაზვიადებულია, თეოფილაქტეს ამ ცნობის მთლად იგნორირება არ შეიძლება. როგორც ქვემოთ ვნახავთ, მის მონათხრობს გარკვეული ისტორიული რეალობა უდევს საფუძვლად. აზიიდან ჩრდილო კავკასიაში მოსული დამპყრობლების რისხვა ოგორების განადგურების შემდეგ, როგორც ჩანს, მართლაც, დაატყდა თავს ლაზებს, რის დამტკიცებას ქვემოთ შევეცდები.
VI ს. დასასრულის ეგრისში თურქთა ლაშქრობის შესახებ სხვა საისტორიო წყაროებში ცნობები არაა. ამიტომ თეოფილაქტეს მიერ მოთხრობილი ამბავის რეალურობა-არარეალურობის დასადასტურებლად, თვით ცნობის მონაცემთა გაანალიზებისას მიღებულ შედეგებს უნდა დავეყრდნო, გავითვალისწინო იმ დროის საერთაშორისო ვითარება.
სანამ თეოფილაქტეს ცნობის შინაარსს გავაანალიზებ, მინდა იმ მიზეზის შესახებ მივუთითო, რამაც, ჩემი აზრით, თეოფილაქტეს ცნობის ქართველ მკვლევართა თვალთახედვიდან გამორჩენა გამოიწვია.
ქართულ ისტორიოგრაფიას თეოფილაქტეს ცნობა დღემდე რომ ყურადღების მიღმა დარჩა, ამის მიზეზი, ვფიქრობ, საქართველოს შესახებ თეოფილაქტე სიმოკატას ცნობების აკად. ს. ყაუხჩიშვილისეული გამოცემაც არის. საქმე ისაა, რომ 1941 წელს გამოქვეყნებული „გეორგიკის“ IV ტომში (ნაწ. I), რომელშიც სხვა ბიზანტიელ ავტორებთან ერთად თეოფილაქტეს „ისტორიიდან“ საქართველოს შესახებ ცნობების ქართული თარგმანიცაა (თეოფილაქტე სიმოკატა, 1941, გვ. 18 – 37), თეოფილაქტეს ზემომოტანილი ცნობა არაა შეტანილი. არა მგონია, ს. ყაუხჩიშვილს თეოფილაქტეს ცნობა მისი გაზვიადებული მონაცემების გამო გამოეტოვებინა, რა მოხდა ძნელი სათქმელია. ერთადერთი სავარაუდო ისაა, რომ თეოფილაქტეს „ისტორიიდან“ საქართველოს შესახებ ცნობათა ამოკრეფისას ზემოდასახელებული მითითება მას მხედველობიდან გამორჩა. ისე კი უნდა ითქვას: უცხოელ ავტორთა საისტორიო თხზულებების შემოკლებული ქართული თარგმანი ზოგჯერ დიდი გაუგებრობების მიზეზიც ხდება. ასე მაგალითად, „გეორგიკის“ იმავე ტომში შესული ბიზანტიელი ქრონისტის თეოფანე ჟამთააღმწერელის ცნობების შემოკლებულ ქართულ თარგმანში 628 წელს თბილისის აღების შესახებ თხრობას მცირე ინტერვალის შემდეგ მოსდევს მითითება ბიზანტიელთა მიერ ქართველი დიდებულის (მთავრის) ვარსამუსეს დატყვევების შესახებ (თეოფანე ჟამთააღმწერელი, 1941. გვ. 100 – 101). ეს ტექსტი გახდა საფუძველი ა. ბოგვერაძეს ვარსამუსე თბილისის აღებისას დატყვევებულად (სინამდვილეში იგი ირანის ტერიტორიაზე, ნინევიის ნანგრევებთან გამართულ ბრძოლაში იქნა დატყვევებული. Летопись, 1884. გვ. 237) და ქართლის ერისმთავრად მიეჩნია. მისი თვალსაზრისი აისახა „საქართველოს ისტორიის ნარკვევების“ მეორე ტომში (ბოგვერაძე, 1973. გვ. 279 – 282), რომელიც ადრეფეოდალური ხანის საქართველოს ისტორიისათვის დღესაც საქართველოს უმაღლესი სასწავლებლებისათვის სალექციო კურსის ერთ-ერთი ძირითადი დასაყრდენია. სტუდენტებს ათეული წლების განმავლობაში შეცდომით ასწავლიან, თითქოს, ვარსამუსე ქართლის ერისმთავარი იყო („ნარკვევების“ მეორე ტომიდან ეს შეცდომა განმეორდა ზოგიერთი ავტორის სალექციო კურსშიც. სილოგავა, შენგელია, 2006. გვ. 72 – 73).
ახლა რაც შეეხება იმ პოლიტიკურ ვითარებას, რომელიც აღმოსავლეთ ევროპაში აზიიდან თურქების (იგივე ტურკიუტები) მოსვლისა და მათ მიერ ჩრდილო კავკასიის დაპყრობის შემდეგ შეიქმნა.
ჩრდილო კავკასიასა და მის მიმდებარე ველებზე მცხოვრებმა ხალხებმა ჰუნ-თურქთა პირველი დიდი დარტყმები, როგორც ცნობილია, IV ს. 70-იან წლებში ცენტრალური აზიიდან წამოსული ჰუნთა მრავალრიცხოვანი ურდოებისაგან განიცადეს. ჰუნების შემდეგ მდ. ვოლგა არაერთმა ჰუნურ-თურქულმა და თურქიზირებულმა უგორულმა ტომმა გადმოლახა და სამომთაბარეოდ დროებით ჩრდილო კავკასიისა და აზოვის ზღვისპირეთის აღმოსავლეთით მდებარე ველებზე შეჩერდა. დროთა განმავლობაში მათ იქ სახელმწიფო გაერთიანებები შექმნეს. რომელთაგან მნიშვნელოვანი იყო კასპიის ზღვის ჩრდილო-დასავლეთით საბირთა, ხოლო აზოვის ზღვის აღმოსავლეთით თურქულ-უგორულ ტომთა გაერთიანება. ამ უკანასკნელ გაერთიანებაში შედიოდა უფრო ადრე ჩრდილო კავკასიის ველებზე მოსული სარმატული წარმოშობის ალანები და ჩრდილო კავკასიის აბორიგენი მოსახლეობის ნაწილი.

ჩრდილო კავკასიისა და აზოვისზღვისპირეთში არსებული გაერთიანებების, ერთი შეხედვით, მშვიდი ცხოვრება VI ს. შუახანებში ცენტრალური აზიიდან გამოქცეულმა ჟუან-ჟუანებმა (ჟუჟანებმა, რომლებიც აღმოსავლეთ ევპროპაში ავართა სახელით გახდნენ ცნობილნი) დაარღვიეს. ავარები თავიანთ ყოფილ ქვეშევრდომებს ტურკიუტებს (თურქებს) გამოექცნენ.
ტურკიუტებმა გადამწყვეტი გამარჯვება ჟუჟანებზე 553 წლის შემოდგომაზე მოიპოვეს. დასავლეთისაკენ ჯოგების გარეშე გამოქცეულ ჟუჟანებს 554 წლის გაზაფხულზე, იმ ხანად გარდაცვლილი, თურქთა (ტურკიუტთა) სახელმწიფოს (კაგანატის) შემქმნელის კაგან ბუმინის მომდევნო ძმა – ისტემი (მისი ტიტული იყო „იაბღუ“– „ჯაბღუ“, რაც კაგანატში ღირსებით მეორეს ნიშნავდა) დაედევნა. 555 წელს ისტემიმ უკვე „დასავლეთის ზღვას“ (არალის ზღვას გულისხმობენ) მიაღწია. ლაშქრობისას დაიმორჩილა ცენტრალური ყაზახეთი, შვიდმდინარეთი, ხორეზმი. არალის ზღვის ჩრდილოეთით მის ლაშქარს დიდი წინააღმდეგობა გაუწია ხუნუს (ხიონიტების), უარისა და ოგორთა ტომებმა. მათი დამარცხება ისტემიმ მხოლოდ 558 წელს შეძლო და მდ. ვოლგის აღმოსავლეთით მდებარე ველებს მიადგა. უფრო ადრე – კერძოდ 556 წელს ისტემის უფროსმა ძემ ყარა-ჩურინმა მამის ნებართვით დაიმორჩილა სამხრეთი ჯუნგარია და აბარების მიწაზე თავისი საუფლისწულო სახანო შექმნა (მისი რეზიდენცია ჩრდილო ტიანშანში – აკდაღის მთებში იყო). 558 წელს ყარა-ჩურინი მონაწილეობდა ურალსა და ვოლგისპირეთში ისტემის ლაშქრობაში, თუმცა ახლადდაპყრობილი ეს მიწები საუფლისწულოდ ყარა-ჩურინის უმცროს ძმას ტანხანს (ბიზანტიური წყაროების თურქსანფი) და ბიძაშვილს ბური ხანს გადაეცა (Гумилев, 1967. გვ. 105).
დასავლეთისაკენ მიმავალი ისტემის ლაშქარი წინ მიერეკებოდა ყველა იმ ხალხს, რომლებიც მას არ დამორჩილდა. ასეთები იყვნენ „უარისა“ და „ხუნუს“ ტომებიდან – დაახლ. 20000 კაცი (შემდეგში ისინი ჩრდილო კავკასაში ავარებს შეერწყნენ).
 
 

Posts in this topic


გამოხმაურება  ახალი თემა
1 წევრი კითხულობს ამ ფორუმს (1 სტუმარი და 0 ანონიმური წევრი)
0 წევრი:

 



  მსუბუქი ვერსია ამჟამად არის: 23rd August 2019 - 07:38 AM